Aegle marmelos

Aegle marmelos (L.) Corr.(ชื่อพ้องวิทยาศาสตร์ Belou marmelos (L.) Lyons, Bilacus marmelos (L.) Kuntze, Crateva marmelos L., Feronia pellucida) จัดอยู่ในวงศ์ Rutaceae

 - กระทันตาเถร(ปัตตานี)

- มะปิน (ภาคเหนือ) 

- ตุ่มเต้ง (ปัตตานี)

- ตูม (ปัตตานี) 

- มะปีส่า (กะเหรี่ยง-แม่ฮ่องสอน)

1. ผลดิบแห้ง แก้ท้องเสีย แก้บิด 

2. ผลสุก เป็นยาระบาย ช่วยย่อยอาหาร  

3. ใบสด คั้นน้ำกินแก้หลอดลมอักเสบ 

4. แก่น แก้ท้องอืดท้องเฟื้อ ช่วยเจริญอาหาร

5. ดอก เป็นยาอายุวัฒนะ รักษาโรคกระเพาะ เป็นยาระบาย

6. ราก แก้พิษไข้ หืดหอบ ไอ แก้ไข้ตัวร้อน ขับปัสสาวะ

5. เปลือกราก-ต้น รักษาไข้มาลาเรีย แก้บิด

ตำรายาไทย ในบัญชียาหลักแห่งชาติ พ.ศ. 2562 (บัญชียาจากสมุนไพร) ผลมะตูมเป็นส่วนประกอบใน

ตำรับยาตรีเกสรมาศ ซึ่งอยู่ในกลุ่มยาบำรุงธาตุปรับธาตุ โดยในตำรับยา 90 กรัม ประกอบด้วย เปลือกฝิ่น

ต้นเกสรบัวหลวง และผลมะตูมอ้อน อย่างละ 30 กรัม มีข้อบ่งใช่ในการแก้อาการอ่อนเพลีย ปรับธาตุในผู้ป่วย

ที่เพิ่งฟื่นจากการเจ็บป่วย เช่น ไข้ ท้องเสีย ขนาดและวิธีใช้ รับประทานครั้งละ 1 กรัม ชงน้ำร้อน 120-200

มิลลิลิตร ดื่มขณะยายังอุ่น วันละ 4 ครั้ง ก่อนอาหาร 3 มื้อ และก่อนนอน นอกจากนี้ ผลมะตูมยังเป็นส่วน

ประกอบในพิกัดยาตรีผลสมุฏฐาน ซึ่งประกอบด้วย ผลของสมุนไพร 3 ชนิด ได้แก้ มะตูม ยอ และผักชีล

มีสรรพคุณแก้สมุฏฐานแห่งตรีโทษ ขับลมต่างๆ แก้โรคไตพิการ

การวิจัยพรีคลินิก พบว่า ผลมะตูมมีฤทธิ์

- ฤทธิ์ต้านท้องเสีย โดยออกฤทธิ์ดีต่อเชื้อ Shigella boydii, S. sonnei, S. flexneri และออกฤทธิ์ ปานกลาง

ต่อเชื้อ S. dysenteriae

- ฤทธิ์ต้านการอักเสบ ใน Sprague Dawley rat ที่ถูกเหนี่ยวนำให้เกิดการอักเสบโดยการฉีดคาราจีแนนเข้าที่

อุ้งเท้า

- ฤทธิ์ต้านออกซิเดชัน สารสกัดน้ำจากผลมะตูมมีฤทธิ์ต้านออกซิเดชันเมื่อทดสอบด้วยวิธี DPPH radical 

scavenging

- ฤทธิ์ต้านเชื้อราและเชื้อแบคทีเรีย โดยมีฤทธิ์ต้าน Aspergillus niger, A. fumigatus, Candida

albicans และ Staphylococcus aureus ด้วยค่า MIC เท่ากับ 19.5, 39, 625 ไมโครกรัมต่อมิลลิลิตร และ

1.25 มิลลิกรัมต่อมิลลิลิตร ตามลำดับ

- มะตูมมีผลลดน้ำตาลในเลือด ควรระวังในผู้ป่วยที่เสี่ยงต่อภาวะน้ำตาลในเลือดต่ำ หรือผู้ป่วยเบาหวานที่คุมน้ำตาลได้ดีอยู่แล้วจากการกินยาลดน้ำตาลในเลือด

- ไม่แนะนำให้ใช้ในรายที่วางแผนจะมีบุตร ทั้งฝ่ายชายและฝ่ายหญิง

- มะตูมมีฤทธิ์ยับยั้งเอนไซม์ Cytochrome P450 ชนิด CYP3A4 และCYP1A2 ทั้งในส่วนของสารสกัดเมทานอลและสาระสำคัญ จึงควรระมัดระวังการใช้ยาในกลุ่มที่ต้องใช้เอนไซม์กลุ่มนี้ ในการกำจัดยาออกจากร่างกาย เพื่อหลีกเลี่ยงการเกิดอันตรกิริยาระหว่างยาและสมุนไพร 

1.ละโวทยานสมุนไพร โรงพยาบาลอานันทมหิดล “มะตูม”.  [ออนไลน์]. เข้าถึงได้จาก: https://www.ananhosp.go.th/สมุนไพร/ 3.13%20กลุ่มบำรุงกำลัง%20บำรุงร่างกาย%20บำรุงธาตุ/7%20มะตูม.html

2. สำนักงานข้อมูลสมุนไพร คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล.[ออนไลน์]. เข้าถึงได้จาก: http://www.medplant.mahidol.ac.th/pharm/botanic.asp?bc=0511&kw=%C1 

3. ฐานข้อมูลเครื่องยาสมุนไพร คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยอุบลราชธานี.   “มะตูม”.  [ออนไลน์].  เข้าถึงได้จาก: www.thaicrudedrug.com

4. ฐานข้อมูลพรรณไม้ องค์การสวนพฤกษศาสตร์ กระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม.“มะตูม”.  [ออนไลน์].  เข้าถึงได้จาก: http://www.qsbg.org/Database/plantdb/mdp/medicinal-specimen.asp?id=700